Tartrazyna (E102)
Tartrazyna (E102), powszechnie używany sztuczny barwnik azowy, od dawna znajduje się w centrum kontrowersji ze względu na potencjalne działania toksyczne. Chociaż instytucje takie jak JECFA czy EFSA uznają ją za bezpieczną w dopuszczalnych dawkach, coraz liczniejsze badania wskazują na możliwe uszkodzenia narządów wewnętrznych, układu nerwowego, reakcje alergiczne oraz potencjalne działanie genotoksyczne. W niniejszym opracowaniu przyglądamy się najbardziej wiarygodnym i aktualnym doniesieniom naukowym dotyczącym szkodliwości tartrazyny.
Toksyczność narządowa i stres oksydacyjny
Badania na szczurach, w tym K. A. Amin i A. H. Abd El-Hameid (2010), wykazały, że nawet przy niskich dawkach tartrazyny występuje istotny wzrost enzymów wątrobowych (ALT, AST, ALP), mocznika i kreatyniny we krwi, co wskazuje na uszkodzenia wątroby i nerek. Jednocześnie zaobserwowano spadek poziomów antyoksydantów (GSH, SOD, katalaza) oraz wzrost poziomu MDA – markera stresu oksydacyjnego.
El-Wahab i Moram (2015) potwierdzają te wyniki, wskazując na histopatologiczne zmiany w nerkach oraz strukturach wątroby u zwierząt poddawanych długotrwałej ekspozycji.
Genotoksyczność i potencjalne działanie rakotwórcze
Badania in vitro na ludzkich limfocytach (Bruno Moreira Soares i in., 2015) przy użyciu testu Comet wykazały, że tartrazyna wywołuje uszkodzenia DNA w całym zakresie badanych stężeń, z częściową naprawą po 24 godzinach, ale z widocznymi pozostałościami uszkodzeń.
Badania na modelu roślinnym Allium cepa (2024) również potwierdziły istotne uszkodzenia DNA zależne od dawki (10–50 mg/l).
Z kolei Maria Bastaki i in. (2017) w badaniu zgodnym z wytycznymi OECD stwierdzili brak genotoksyczności w testach mikronukleusowych u myszy oraz w teście Comet w tkankach wątroby, żołądka i jelita grubego, co podniosło wątpliwości EFSA względem wcześniejszych niezgodnych metodologicznie wyników.
Neurotoksyczność i zaburzenia poznawcze
Perinatalne badania na myszach (2019) wykazały uszkodzenia neuronów w mózgu – pyknosis, chromatolysis w korze mózgowej, móżdżku i rdzeniu, przy dawkach 2,5–5 mg/kg. Skutkiem były zaburzenia lękowe i zmiany zachowania oraz wzrost markerów stresu oksydacyjnego w mózgu.
Ponadto, dorosłe gryzonie eksponowane na dawki 7,5 mg/kg/dobę do 500 mg/kg przez 30 dni odczuwały wyraźne zaburzenia pamięci i spadek aktywności antyoksydacyjnej w mózgu.
Reakcje alergiczne i astma
Tartrazyna może wywoływać skórne reakcje alergiczne, takie jak pokrzywka i egzema, zwłaszcza u osób uczulonych na salicylany. Może także nasilać objawy astmy aspirynowej poprzez mechanizmy histaminowe – niezależne od IgE. Wyniki epidemiologiczne wskazują skuteczną stymulację mediatorów zapalnych .
Efekty reprodukcyjne i teratogenne
Ekspozycja perinatalna (7,5 mg/kg/d przez okres ciąży i laktacji) u szczurów nie ujawniła widocznych wad rozwojowych, z wyjątkiem niewielkiego wpływu na rozwój neurologiczny potomstw (czas reakcji neuromotorycznych). Jednak badania wskazują na potencjalne zaburzenia hematologiczne i enzymatyczne u noworodków.
Podsumowanie i rekomendacje
- Uszkodzenia wątroby i nerek – liczne dowody z badań na zwierzętach, nawet przy dawkach zbliżonych do ADI.
- Genotoksyczność – dostępne dane są mieszane; niektóre badania wykazują uszkodzenia DNA, inne – brak efektów genotoksycznych.
- Neurotoksyczność – potwierdzona w modelach zwierzęcych, szczególnie populacje narażone perinatalnie.
- Alergie i astma – realne ryzyko dla osób wrażliwych.
- Reprodukcja i rozwój płodowy – brakuje jednoznacznych dowodów na teratogenność.
Rekomendacje:
Ograniczenie spożycia tartrazyny – szczególnie wśród dzieci, kobiet w ciąży, osób z alergią, astmą oraz przy przewlekłej ekspozycji. Warto rozważyć stosowanie naturalnych barwników i uważnie czytać etykiety produktów.
Źródła
- Amin, K. A., Abdel Hameid, H., & Abd Elsttar, A. H. (2010). Effect of food azo dyes tartrazine and carmoisine on biochemical parameters related to renal, hepatic function and oxidative stress biomarkers in young male rats. Food and Chemical Toxicology, 48(10), 2994–2999. doi:10.1016/j.fct.2010.07.039
- El‑Wahab, H. M., & Moram, G. S. (2015). Toxic effects of some synthetic food colorants and/or flavor additives on male rats. International Journal of Pharmacy and Pharmaceutical Sciences.
- Soares, B. M., Araújo, T. M. T., Ramos, J. A. B., Pinto, L. C., Khayat, B. M., Bahia, M. D. O., Montenegro, R. C., Rodríguez Burbano, R. M., & Khayat, A. S. (2015). Effects on DNA repair in human lymphocytes exposed to the food dye tartrazine yellow. Anticancer Research, 35(3), 1465–1474.
- Acar, A., et al. (2024). Assessment of genotoxic impact of the synthetic food additive tartrazine (E102) through comet assay. Balkan 10th International Conference on Applied Sciences.
- Bastaki, M., et al. (2017). Lack of genotoxicity in vivo for food color additive Tartrazine. Food and Chemical Toxicology.
- MDPI Antioxidants (2019). Perinatal exposure to tartrazine triggers oxidative stress and neurobehavioral alterations in newborn mice. Antioxidants, 9(1), 53.